Inleiding tot de schrijver als publieke intellectueel

Waarom is het relevant als schrijvers een standpunt innemen over bijvoorbeeld Brexit? Odile Heynders (Tilburg University) beantwoordt deze vraag in haar artikel Cees Nooteboom, Zadie Smith, David van Reybrouck over Brexit.  Hoe argumenteren schrijvers? (2016) aan de hand van het begrip ‘de publieke intellectueel’. Er is in de afgelopen decennia veel onderzoek gedaan naar dit begrip en aan de hand van de theorie van Habermas probeert Heynders het begrip te verduidelijken. Een publieke intellectueel:

participeert in de publieke ruimte (Habermas, 1989) [..] en speelt in deze ruimte de rol van criticaster en opiniemaker, maar is tegelijkertijd iemand die het grotere perspectief van maatschappelijke en historische veranderingen in ogenschouw houdt en met serieuze en rationele argumenten komt. De publieke intellectueel is geëngageerd maar trekt zich ook met regelmaat terug uit het debat” (Heynders, 2016).

Heynders benadrukt dat een groot aantal literaire auteurs zich geroepen voelt om een kritische houding aan te nemen in debatten over politieke en sociale issues, bijvoorbeeld in de vorm van een column, blog of essay. Vanzelfsprekend kan de auteur met zijn romans ook reacties bij de lezer oproepen of een appel op de lezer doen. Als voorbeeld neemt Heynders de roman Soumission (2015) van Michel Houellebecq. In deze roman wordt een “visionair scenario gecreëerd met betrekking tot de toenemende islamisering van de Franse samenleving”.  Heynders meent dat de kritische potentie van de roman in gang wordt gezet door de intentie van de auteur en de reacties van zijn lezers: “de roman is geen verklaring van de Franse islamisering, maar [..] past in, reageert op, en zet aan het denken in een specifieke Franse (en West-Europese) context”.  

Maar wat is het belang van onderzoek naar bijvoorbeeld Michel Houellebecq als publieke intellectueel? Het antwoord op deze vraag ligt in de snel veranderende publieke ruimte. Het is de moeite waard om te onderzoeken hoe Houellebecq zijn autoriteit als publieke intellectueel heeft verkregen en op welke manier hij zijn talent inzet om nieuwe perspectieven te bieden op bijvoorbeeld de Franse islamisering. Dit betekent dat de publieke intellectueel informatie geeft over de sociale en culturele context waarin hij werkt en dat zijn lezers daarvan kunnen leren of aan het denken worden gezet. Daarnaast schetst de publieke intellectueel ook een beeld over de gemedieerde context van zijn productie en receptie. In welke media verschijnt Houellebecq bijvoorbeeld, wie geeft hij een stem en wie wordt geadresseerd? En in welke media wil hij absoluut niet optreden? Tot slot kan onderzoek naar de publieke intellectueel een beeld geven over de verschillende esthetische performances: “Een publieke intellectueel heeft (kiest) een rol en daarbij hoort ook een bepaalde persona – een imago, dat geloofwaardig en consequent moet zijn”. Niet iedere publieke intellectueel is echter consequent in zijn rol en verbindt zijn persona liever niet aan singulariteit, zoals Houellebecq. Deze auteur speelt graag met zijn persona, maar kan volgens Heynders toch effectief in het debat zijn.

Door deze veranderende rollen is het echter soms lastig om in een debat de waarheid van fictie te onderscheiden. Daarnaast is de publieke ruimte snel aan het veranderen door de mediatisering, globalisering en digitalisering en dit maakt de verhouding tussen feit en fictie er niet makkelijker op. Maar volgens Heynders is:

juist de versmelting van feit en fictie iets dat literaire auteurs goed kennen, iets dat zij in gang zetten, en ook als geen ander kunnen onderscheiden en aan de orde stellen. Het is bij uitstek door literatuur dat wij sensitiviteit ontwikkelen voor waarheid, verbeelding, voorstelling en geloof [..] er is een bereidheid nodig om waarheid en fictie te onderscheiden te accepteren en te relativeren. Er is spel nodig om de boodschap serieus te nemen, er is verbeelding nodig om de ratio te zien en vice versa”  (Heynders, 2016).

Met dit spel positioneren schrijvers zich als publieke intellectueel in de publieke ruimte. Heynders concludeert dat schrijvers in staat zijn om te observeren, te onderscheiden, veranderingen te zien en met argumenten te komen. Zij weten ook op welke manier ze ideeën, woorden en stijlen kunnen inzetten om hun lezers te bereiken. In de komende artikelen worden er meer voorbeelden gegeven van schrijvers als publieke intellectueel en de verschillende rollen die een schrijver op zich kan nemen.

Bronnen:
Heynders, O. (2016) Cees Nooteboom, Zadie Smith, David van Reybrouck over Brexit Hoe argumenteren schrijvers? In: Diggit Magazine, 13 oktober 2016.

Foto: Thierry Ehrmann

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s