Bestaat de Nederlandse identiteit?

Dat vind ik zo gek,
zodra het mooi weer wordt in Nederland,
en buiten groen,
gaan mensen naar het buitenland.

Maarten ’t Hart

De discussie of de Nederlander wel of niet bestaat laaide weer op toen koningin Maxima in een toespraak verkondigde dat de Nederlandse identiteit niet bestaat. Men noemt de Nederlander nuchter en zuinig. De Nederlander hecht waarde aan tradities zoals Sinterklaas en zit voor de televisie bij een voetbalwedstrijd van het Nederlands elftal. Maar wat denken Nederlandse schrijvers over de Nederlandse identiteit? Bestaat de echte Nederlander? En is er ook zoiets als een Nederlandse literatuur?

Herman Pleij op zoek naar de Nederlandse identiteit
In het boek Moet Kunnen. Op zoek naar een Nederlandse identiteit (2014) van Herman Pleij (1943) doet de emeritus hoogleraar Nederlandse letterkunde een poging om het eigene van de Nederlander te zoeken. In het boek worden de cultuurhistorische achtergronden van Nederland onderzocht om meer inzicht te geven over ‘de echte Nederlander’. Pleij vergelijkt veel hedendaagse observaties met historische fenomenen die daarop lijken. Hierdoor wordt duidelijk hoe de Nederlandse mentaliteit door de jaren heen is ontstaan. Vaak grijpt Pleij terug naar de laatmiddeleeuwse samenleving van de Lage Landen en hij benadrukt het belang van de geschiedenis om de vraag naar een nationale identiteit te begrijpen. De beeldvorming over Nederlanders koppelt Pleij ook aan de zoektocht naar een collectieve mentaliteit.

In een aflevering van De Wereld Draait Door  probeert Pleij te verklaren waarom we in Nederland ons op een bepaalde manier gedragen. Hij geeft hier ook hedendaagse observaties en vergelijkt die met historische bronnen die hetzelfde fenomeen beschrijven. Ook geeft Pleij voorbeelden van mensen die de Nederlandse identiteit goed verbeelden, zoals zwemmer Pieter van de Hoogenband en voorbeelden van Nederlanders die deze mentaliteit juist tegenspreken, zoals de schrijver Harry Mulisch (1927-2010). Doordat Mulisch zijn hoofd boven het maaiveld stak en zijn excellentie benadrukte, past hij niet bij het beeld wat veel mensen van de Nederlandse identiteit hebben.

 

“Nederlanders zijn tolerante, zuinige en tamelijk vredelievende kooplui. Deze beeldvorming rond Nederlanders wordt vaak afgedaan als folklore. Toch zit er een kern van waarheid in, stelt Herman Pleij. Wij zijn echt een beetje zo. Nederland is nu eenmaal altijd een handelsnatie geweest. In onze rivierendelta was er ook weinig anders te doen dan handel drijven. In een meeslepend essay vertelt Pleij over zuinige Hollanders in zijn eigen familie, en over handelaren uit een ver verleden die niet wilden dat geloofszaken de handel zouden verstoren en natuurlijk op hun centjes letten. Hoe is de Nederlandse identiteit ontstaan uit de strijd tegen het water?”

De Nederlander bestaat wel
Schrijver Abdelkader Benali (1975) schreef onlangs een artikel voor Trouw waarin hij uitlegt waarom de Nederlander wel bestaat. De essentie van zijn pleidooi is dat Nederlanders minimalisten zijn, met een hang naar een egalitaire samenleving. Alleen al het geschreeuw dat de Nederlander niet bestaat, is volgens Benali het duidelijkste signaal dat die juist wel bestaat en dat de nationaliteit niet op een misverstand berust. Inmiddels is er volgens Benali een tegenbeweging op gang gekomen. Tegenwoordig wil men namelijk juist wel als Nederlander bestaan en is men op zoek naar een vertrekpunt of naar een herstelling van de identiteit. Men kan dan denken aan zaken als taal, voedsel of de cultuur. Het probleem waar men dan echter op stuit is dat bijvoorbeeld de Nederlandse keuken een grotendeels geïmporteerde keuken is. Benali legt uit dat in de zeventiende eeuw al werd gekookt met buitenlandse producten, zoals sinaasappels, rozenwater uit Andalusië of vlees dat op een Arabische wijze is gebraden en dat het ontbreken van een gecanoniseerde Nederlandse keuken de reden was dat men ging experimenteren met allerlei producten: ‘Dat vermogen om experiment toe te laten, om daar vrijheid voor te creëren, kenmerkt de niet-bestaande Nederlander’.

Nederlanders zijn ook goed in het opruimen van de rotzooi die anderen maken, meent Benali. Maar waar komt die drang om problemen praktisch op te lossen vandaan? Om hierop een antwoord te krijgen, is Benali gaan denken over de Nederlandse kunst. Wat hij terugzag in de Nederlandse kunst, is ook waarneembaar in het doen en laten van de Nederlander: ‘Nederlanders zijn goed in het terugbrengen van de dingen tot hun essentie. Het zijn minimalisten‘. En in dat minimalisme komt ook de hang naar een egalitaire samenleving naar voren. Neem bijvoorbeeld het op radicale principes geordende jarentachtig-telefoonboek van Wim Crouwel. In dit telefoonboek kreeg geen enkele naam een hoofdletter en dit stond gelijk aan een ode aan de Nederlandse democratie: iedereen is gelijk. Daarnaast zijn Nederlanders goed in het maken van compromissen, vergaderen en politiek bedrijven. We vergaderen om de afstand tot de macht voor iedereen gelijk te houden, legt Benali uit: ‘Vergaderen is geoptimaliseerd leven en sterven. Het is een vorm van sociale hygiëne. Zonder die sociale hygiëne is er geen vrijheid mogelijk‘. Die hang naar hygiëne en orde is ook te zien in het straatbeeld van Nederland: de huizen zijn goed gebouwd en ondanks de drukte zijn de steden goed georganiseerd. En wat denk je van de straatlichten die ons naar huis brengen:

“Er leek niet meer licht van die lampen af te komen dan noodzakelijk was, de lampen stonden ook op de juiste afstand tot elkaar. Het was allemaal streng doordacht. Meer was er niet nodig om me thuis te krijgen. Ik was blij in Nederland te leven tussen niet-bestaande Nederlanders die in bestaande vergaderruimtes de wereld elke dag opnieuw perfect uitvinden”.

Bestaat de Nederlandse literatuur?
De discussie of de Nederlandse identiteit bestaat is ook in de Nederlandse literatuur aanwezig. Bestaat er zoiets als typisch Nederlandse literatuur of moeten we de identiteit van een land niet aflezen aan een boek? In 2016 bezocht Trouw de Frankfurter Buchmesse en zocht het uit. Schrijver Adriaan van Dis (1946) noemt het menselijke betrokkenheid: ‘Als klein land kijken we graag over de grens. We laten veel van buiten toe. Noem het betrokkenheid.  Geen politieke, maar menselijke. Onze verplaatsingskunde, daar zijn we goed in‘. Anderen benadrukken juist het lichtvoetig schrijven over zwaardere onderwerpen, zoals in de Nederlandse en Vlaamse kinderboeken. Schrijver H.M. van den Brink (1956) schreef de ‘oer-Hollandse’ roman Dijk (2016) en vindt dat Nederlandse literatuur iets licht oppervlakkig heeft. Daardoor sluipt er vanzelf ook humor binnen de Nederlandse letteren. Hijzelf schrijft vaak wel over Nederland, zoals zijn uitgebreide beschrijvingen van de Hollandse landschappen:

“Maar dat de literatuur een soort Nederlandse schil is waarin je leeft, met daar omheen andere, buitenlandse schillen, nee, dat geloof ik niet. De Italiaanse schrijver Cesare Pavese staat dichter bij mij dan Mulisch”.

Schrijver Geert Mak (1946) denkt echter wel dat er zoiets bestaat als de typische Nederlandse literatuur. Hij vergelijkt het met de typische Duitse literatuur waarin de naoorlogse schuldvraag nog steeds een belangrijk thema is. De Engelse literatuur gaat volgens hem veel over het verloren imperium en de standensamenleving: ‘En ook in de Nederlandse literatuur lees je de kolonies achter de horizon. En de polderzwaarmoedigheid. Omgaan met schuld en onschuld. Dus, ja: Absoluut. De geschiedenis van ieder land weerspiegelt zich in zijn literatuur‘.

Wat denk jij: Bestaat de Nederlandse identiteit en kunnen we spreken van een Nederlandse literatuur?

Bronnen
Benali, A. (2017). De Nederlander bestaat wel. In: Trouw. 9 februari 2017
Aflevering De Wereld Draait Door met Herman Pleij over zijn boek Moet kunnen. Op zoek naar de Nederlandse identiteit. 22 oktober 2014.
Recensie Tsum over Herman Pleij´s boek van Miriam Piters
van Velzen, J. (2016). Nederlandse literatuur bestaat (niet). In: Trouw. 20 oktober 2016.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s