De waarschuwing van een schrijver

De roman Onderworpen (2015) van de Franse schrijver Michel Houellebecq was in de week van verschijning het bestverkochte boek van Frankrijk. Het succes van deze roman lijkt het gevolg te zijn van controverse. Men beweerde dat het voor het eerst zou zijn dat een volledige roman voor de publicatie daarvan al op het internet circuleerde. Meer controverse rondom dit boek werd veroorzaakt door de titel van de roman. Houellebecq staat bekend om zijn uitspraak “de islam is de domste religie” en ‘Soumission’ of ‘onderwerping’ is de letterlijke vertaling van het woord ‘islam’. Men was bang dat deze roman bewust de angst voor islamisering zou aanwakkeren en de vraag was dus of het boek wel kon worden gepubliceerd. Door de aanslag op het satirisch weekblad Charlie Hebdo, waarbij Houellebecq zijn vriend Bernard Maris verloor, werd het boek nog meer de roman die men gelezen moet hebben.

De roman speelt zich af in het Frankrijk van 2022. Het verhaal opent met de presidentsverkiezingen, vijf jaar nadat de socialist François Hollande opnieuw is herkozen. Maar in 2022 wint de socialistische kandidaat Manuel Valls niet eens de tweede ronde. Het gaat nu tussen Marine Le Pen en een nieuwkomer in de Franse politiek: Mohammed Ben Abbes, de leider van het nieuwe Moslimbroederschap. Met steun van links en gematigd rechts wint hij de verkiezingen. Dat betekent dat Frankrijk als eerste land in Europa een islamitisch bewind heeft.

Peter Giesen, journalist van de Volkskrant, vroeg zich af wat de achterliggende gedachte van deze roman is: ‘Speelt Onderworpen extreemrechts in de kaart, omdat Houellebecq het spookbeeld van een islamitische president oproept? Of is het slechts een verkenning van een toekomst die ook positieve kanten heeft, zoals Houellebecq zelf zegt?’ Vaak beantwoordt de Franse schrijver deze vragen niet of geeft hij een tegenstrijdig antwoord.

Martin de Haan, vertaler van Michel Houellebecqs oeuvre, schreef een paar dagen terug een artikel voor de Volkskrant over de waarschuwing die Houellebecq in de roman Onderworpen geeft. Het scenario dat de schrijver in zijn roman schetst is niet eens zo onwaarschijnlijk, maar de kaarten zijn met deze verkiezingen geheel anders geschud. De Haan legt uit dat Hollande er maar weinig van heeft gebakken en dat hij zich uit angst voor een totale afgang maar niet herkiesbaar heeft gesteld en tegen elke verwachting doen Valls en Sarkozy ook niet mee aan de verkiezingen. De kiezer moet dus een keuze maken tussen vele anderen die zich nog moeten bewijzen, onder wie Marine Le Pen, de enige die Houellebecq goed heeft ‘voorspeld’.

De kandidaten die zich kiesbaar hebben gesteld, mogen dan een verassing zijn geweest, inclusief voor Houellebecq, maar de diepe verdeeldheid van de Franse samenleving die de schrijver in het boek beschrijft, is wel de werkelijkheid: ‘Veel, zo niet alles, draait bij deze verkiezingen om de vraag hoe de Fransen hun land willen zien: als een pluralistische, dynamische schakel in het Europese en mondiale raderwerk of als een bastion van gallische trots dat dapper weerstand blijft bieden aan de buitenlandse indringer, of die nu mondialisering of immigratie heet.’  De Haan legt uit dat de voornaamste demografische factor bij de maatschappelijke tweedeling het opleidingsniveau is. Hoogopgeleide mensen houden de economie draaiende, maar dit gaat vaak ten koste van de minder hoogopgeleiden. Het is dan logisch dat deze groep laagopgeleiden zich bedreigd voelen door alles wat er ‘in dit stormachtige tijdsgewricht op hen af komt‘.

Het moge duidelijk zijn dat de naar binnen gekeerde, nationalistische stroming momenteel de overhand heeft. Je hoeft maar te kijken naar het electorale succes van Le Pen: anti Europees en voorstander van ingrijpende protectionistische maatregelen. Wil je Frankrijk in al zijn gespletenheid beter begrijpen, is het verstandig om je te verdiepen in de literatuur: ‘Frankrijk is ook altijd het land van het woord geweest, het land waar literatuur en filosofie ‘de oude Kerk, het antieke geloof, de Franse droom’ vormden, zoals de criticus Pierre Lepape het noemt in een prachtig boek uit 2003, niet voor niets Le pays de la littérature geheten.’  De Haan legt uit dat die verbindende cultus sinds de dood van Jean-Paul Sartre echter vrij snel is afgekalfd. François Mitterrand was immers de laatste schrijver-politicus in een lange reeks.

Houellebecq schrijft in Onderworpen ook over de identiteitscrisis waar Frankrijk mee worstelt: ‘Frankrijk is zijn positieve (literair-filosofische) zelfbeeld kwijt en sleept zich voort op zoek naar een nieuwe verbindende factor.‘ En daar zijn de kiezers ook druk mee. De Europeesgezinde jonge kandidaat Emmanuel Macron trekt bijvoorbeeld volle stadions met een boodschap die niet is gestoeld op nostalgie. Als Macron naast Le Pen in de verkiezingen komt, dan lijkt het vrijwel zeker dat hij gaat winnen. Hij krijgt immers steun van gematigd links en rechts, legt De Haan uit. Maar laten we vooral de roman van Houellebecq niet vergeten. Daarin steekt de schrijver een waarschuwende vinger op: ‘Hoe sterk kan een president zijn die vooral is gekozen om wat hij niet is? Wakkert zo’n president de polarisatie niet alleen maar verder aan?‘ We zullen moeten afwachten of de waarschuwing van Houellebecq misschien te ver gegrepen is.

Bronnen
De Haan, M. (2017). Frankrijk: Gespleten land in een identiteitscrisis. Waarschuwing van Houellebecq te ver gegrepen? In: De Volkskrant. 21 april 2017.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s