Schrijvers en lezers in een veranderende wereld

‘De schrijver is niet meer alleen schrijver, maar ook publieke intellectueel, mediapersoonlijkheid en celebrity. Via teksten, optredens en sociale media beïnvloeden auteurs politiek en maatschappij.’

Hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde Yra van Dijk onderzocht het fenomeen van de schrijver die niet alleen schrijver is, maar meerdere rollen vervult. In de Nederlandse Boekengids bespreekt ze een reeks recente voorbeelden van zulk engagement in het licht van recent Nederlands onderzoek.

Van Dijk vindt het opvallend hoeveel stemmen van schrijvers zich roeren in het publieke debat. Voor de verkiezingen probeerden bijvoorbeeld veel schrijvers kiezers te overtuigen om te gaan stemmen, zoals Ester Naomi Perquin, Christiaan Weijts en Ilja Pfeiffer. Ook noemt Van Dijk de voor de verkiezingen verschenen Als dit zo doorgaat, de door schrijver Auke Hulst ‘gebundelde krachten van een groep schrijvers die verontrust is over het ‘trumpisme’ en het populisme.’ Literair engagement kan vele vormen aannemen: van uitspraken op sociale en reguliere media, televisieopnames, Facebookposts naar columns in de krant of een boek. Auteurs nemen ook hun toevlucht tot uiteenlopende genres: van fysiek protest tot imaginaire verhalen, columns tot gedichten etc. Schrijvers gebruiken daarbij hun verbeeldingskracht en retorisch talent, maar ook hun autoriteit en roem.

Het is natuurlijk niet nieuw dat schrijvers zich uitspreken over de wereld buiten hun boek. Van Dijk legt uit dat dichters al sinds de vroege Romantiek de taak op zich namen om een betere wereld te scheppen. Wat echter wel nieuw is, is de manier waarop auteurs dit tegenwoordig doen:

Het bereik van de literaire auteur is de afgelopen decennia zowel kleiner, als groter geworden. Kleiner, omdat steeds minder mensen literatuur lezen of er überhaupt belang en status aan toekennen. Groter, omdat schrijvers als personen in verschillende media naar voren worden geschoven: als celebrity, als curiosum, als cultuurdrager, als politiek en maatschappelijk commentator, en vaak als alle vier tegelijk.

Van Dijk vraagt zich af waarom juist auteurs zo’n prominente plaats innemen in het debat en hoe het komt dat we waarde hechten aan wat ze te vertellen hebben. En wat betekent het dat deze auteurs hun meningen en waarden niet alleen in gedrukte teksten, maar ook én juist in een groeiende hoeveelheid digitale en analoge media verkondigen? In Nederland bestaat er vrijwel geen onderzoek naar literatuur meer dat geen maatschappelijke pendant heeft, legt Van Dijk uit. Hoe een tekst zich tot andere teksten verhoudt of hoe de tekst in elkaar zit, is niet meer belangrijk. Het gaat meer om de vraag hoe literatuur werkt in de wereld.

Er zitten sociale en politieke consequenties aan het hedendaagse literaire schrijven dat deel uit is gaan maken van een publieke performance. Professor Vergelijkende Literatuurwetenschap Odile Heynders onderzoekt hoe deze performances eruitzien en wat ze betekenen voor de authenticiteit van de schrijver en de verspreiding van zijn of haar ideeën. Neem bijvoorbeeld de Franse publieke intellectueel Bernard Henri Lévy: ‘Wat blijft er over van de opvattingen van hem als we zijn koketterie ervan aftrekken? Of andersom: hoe creëert hij culturele autoriteit, en hoe zet hij zijn televisieoptredens, intieme dagboeken en invloedrijke vrienden in voor zijn politieke doelen?’ Heynders legt uit dat Lévy spreekt met een ‘private public voice’, waarmee ze bedoelt dat hij een soort intimiteit met zijn publiek tot stand brengt waardoor hij aandacht vraagt voor bepaalde publieke zaken en een stem geeft aan diegene die zelf geen stem krijgen in het debat. Politiek en populaire cultuur liggen dus dicht bij elkaar:

Authenticiteit is geen feit, maar een gevolg van een onderhandeling met het publiek en een orkestratie van verschillende stemmen op verschillende podia’.

Maar in plaats van publieke optredens kunnen natuurlijk ook teksten worden ingezet. De ex-Joegoslavische auteur Slavenka Drakulić zet bijvoorbeeld literaire middelen in om haar lezers te dwingen zich in te leven in de positie van haar personages, de daders uit de oorlog in Joegoslavië, zodat het verschil tussen ‘wij’ en ‘zij’ wordt gerelativeerd. Schrijvers kunnen dus literatuur inzetten om mensen met verschillende ethische en etnische achtergronden een stem te geven: ‘Met hun fictie benadrukken ze bovendien dat zaken als identiteit, traditie, gemeenschap en de natie imaginair zijn: verzonnen constructies. Een mogelijke kracht van zo’n ‘public private voice’ is dat ze niet alleen spreekt voor – namens – anderen, maar ook tot anderen.’

De kracht van een publieke intellectueel ligt echter gelegen in hun afstand tot de wereld. Dit klinkt paradoxaal, maar schrijvers als publieke intellectuelen zijn betrokken en gedistantieerd tegelijk. Meestal mengen ze zich vanaf de zijlijn in het debat en nemen vaak een controversieel standpunt in. Bovendien moet een schrijver al publiek intellectueel het kritische vermogen hebben en het talent om een groot publiek aan te spreken. Maar daarvoor wordt tegenwoordig meestal de media ingezet. Voor Heynders is het gemediatiseerde karakter van de publieke intellectueel zelfs een voorwaarde voor zijn of haar openheid.

Maar dan is de vraag wat nu precies een literaire auteur de autoriteit geeft, niet beantwoordt. Als de status van literatuur niet meer is wat die geweest is, waarom luisteren we dan graag naar schrijvers? Van Dijk legt uit dat dit komt omdat schrijvers gespecialiseerd zijn in het doordenken van scenario’s voor de toekomst. Hun teksten fungeren als een soort waarschuwingssysteem. Het succes van de bundel onder leiding van Auke Hulst ligt in het feit dat literatuur ‘het unieke vermogen heeft invoelbaar te maken wat in het publieke debat abstract blijft, namelijk: hoe gaat de wereld die we aan het maken zijn eruit zien?

Maar wat voor invloed heeft een publiek optreden of een boek op de lezer? Wat moeten lezers denken van de beweringen die ze in romans lezen? Literatuurwetenschapster Liesbeth Korthals Altes legt de aandacht bij de relatie tussen de auteur en de lezer en onderzoekt de vraagt wat volgens de lezers het standpunt is van een roman over bijvoorbeeld politieke en maatschappelijke kwesties. Haar vraag gaat dus over de manier waarop lezers literatuur interpreteren en over hoe literatuur ideeën over de wereld overbrengt. Voor haar onderzoek selecteerde en evalueerde ze alle benaderingen die van dienst kunnen zijn bij haar vraag naar de interpretatie van het ‘auteursethos’. Lezers kijken daarbij naar het genre, de stijl, de personages en het optreden van de auteur buiten zijn tekst. Dave Eggers heeft bijvoorbeeld goed nagedacht over de opbouw van zijn oeuvre: ‘Met een sterk ironisch debuut verwierf hij de literaire autoriteit waarmee hij vervolgens een betrokken (bijna) non-fictie boek als What Is the What kon schrijven’. Doordat hij met zijn debuut veel aandacht kreeg, kon hij zich permitteren om zich uit te spreken over politieke en maatschappelijke kwesties. Met deze verkregen autoriteit kan de schrijver zelfs interpretaties sturen. Deze autoriteit heeft Eggers echter niet zo maar verkregen, maar hij heeft zich moeten manoeuvreren in de media, publiek, tussen allerlei andere teksten en auteurs.

Als een boek door de schrijver wordt ingezet om bijvoorbeeld interpretaties over maatschappelijke gebeurtenissen te sturen, lijkt het erop dat literatuur een middel wordt tot een doel, nuttig wordt en dat ze zelfs de mogelijkheid van nut gaat bevragen. Als we kijken naar de bundel Als dit zo doorgaat bevragen de verhalen hun eigen nut? Het doel van het boek is expliciet, legt Van Dijk uit, namelijk een interventie in het debat: ‘Het gaat om schrijvers die zich geroepen voelen hun betrokkenheid met de wereld te vertalen naar hun werk‘. Maar voor betrokkenheid is geen vertaling nodig. Dit kunnen we uit het werk van Korthals Altes en Heynders halen, want zij hebben beiden aangetoond dat literair schrijven en lezen zelf betrokkenheid creëert. De schrijver is daarbij dus zelf de autoriteit.

Lees het hele artikel van Yra van Dijk ‘De waarde van waarden: schrijvers en lezers in een veranderende wereld’ op Blendle of in De Boekengids 2017 #2.

Reacties

2 comments on “Schrijvers en lezers in een veranderende wereld”
  1. leegschrift schreef:

    Interessant blog, Anna.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s