Waarheid is net een toverbal die van kleur verandert #3

Vorige delen gemist? Lees de inleiding en deel twee over het grensverkeer en ironie in Grunbergs werk. 

Deel 3: Grunbergs oneliners

Het werk van Grunberg lijkt te divers om algemene uitspraken over te doen, maar er zijn toch onderzoekers die een poging wagen. Zo ook Geert Buelens (Universiteit Utrecht) die zich heeft verdiept in de ironie, ernst en overtuigingskracht van Arnon Grunberg. Buelens probeert in zijn artikel, Aforismen na Auschwitz. Over de ironie, ernst en overtuigingskracht van Arnon Grunberg en Marek van der Jagt, vooral uitspraken te doen over de kleinste eenheid in Grunbergs werk, namelijk de zin. Thomas Vaessens had al opgemerkt dat er een misverstand heerst dat Grunberg bovenal een ironisch schrijver zou zijn. Daar voegt Buelens toe dat Grunberg vanaf zijn eerste roman de weg kiest om over de extremiteit van het leven te schrijven en zich tegelijkertijd heeft gespecialiseerd in het doen van absolute uitspraken. Deze absolute uitspraken gaan vaak over het menselijke bestaan en de totalitaire gevoelens en gedachtes die daarmee gepaard gaan:

‘Het leven is moeilijk genoeg om dan ook nog eens altijd eerlijk te moeten zijn’[1]

‘Religie is een primitieve reflex. Weinigen is het gegeven deze primitieve reflex te overwinnen. Hoe minder letterlijk men religieuze voorschriften neemt, hoe minder primitief men is’ [2]

Relevant voor het onderzoek naar Grunbergs oeuvre is de vraag wat deze uitspraken betekenen. Buelens is van mening dat Grunberg te weinig een systematische denker is om deze uitspraken allemaal te menen. Aan de andere kant denkt hij dat Grunberg een hekel heeft aan het vrijblijvend maken van uitspraken. De uitspraken zijn ironisch, maar in De troost van de slapstick (1998) geeft Grunberg aan dat er grenzen zijn aan het gebruik van het middel ironie. Grunberg beweert dat met de gevoelige thema’s die hij in zijn romans aanhaalt, het literaire middel ironie alleen met mate kan worden gebruikt. Daarnaast moet de lezer zich kunnen identificeren met de personages en met te veel ironie zet je de lezer op een verkeerd been en begrijpen ze de kern van het verhaal niet meer. Dit is dus erg tegenstrijdig. Voor Grunberg lijkt ironie het middel om het pijnlijke minder pijnlijk te laten zijn.[3] Buelens denkt dat het gebruik van het stijlmiddel ironie misschien wel een voorbode is voor erger bij Arnon Grunberg.

Stijlkenmerk nummer één bij Grunberg is de apodictische uitspraak:

 ‘De burgerlijke moraal is niets anders dan het glijmiddel van de uitbuiting’. [4]

Deze uitspraken in zijn romans zijn uiterst onverwachts, meent Buelens. Dit komt omdat een roman een zekere nuance in zich moet hebben. Hij merkt op dat deze uitspraken een degelijke functie hebben, namelijk om de lezer bij de les te houden.

Apodictische uitspraken of oneliners doet Grunberg niet alleen in zijn romans, maar ook vaak in columns of wanneer hij een recensie over een andere roman geeft. Genres die het bij uitstek moeten hebben van een retorische kracht, vindt men eerder in de wereld van de journalistiek dan in de literaire wereld. Grunberg is dan bij uitstek iemand die deze gave moet bezitten, vooral nu hij zich zo bezig houdt met journalistieke uitingen in zijn werk, zoals in Kamermeisjes & soldaten (2009). Ook bij dit boek functioneren de uitspraken om de lezer op scherp te houden. Met opvallende uitspraken trekt de schrijver dus de aandacht van de lezer en geven het plot de vaart die het nodig heeft om interessant te blijven.

Buelens onderzocht ook de diverse zelfdefinities van Grunberg. Hij zet uiteen hoe de eerste romans van Grunberg als autobiografisch kunnen worden gelezen. Bovendien geeft Grunberg zich steeds vaker bloot in columns, lezingen en notities die hij openbaart. De uitspraken die hij in deze autobiografische teksten doet, wijzen dus volgens Buelens naar de schrijver zelf. Dat de veelvuldig voorkomende oneliners in deze autobiografische tekstvormen geregeld over de auteur handelen, is niet zo vreemd, maar Buelens vind het wel opvallend dat ze vaak op heel stellige wijze eigenschappen van de auteur aanvoeren:

 ‘Wie me zou zien zoals ik echt ben, zou gillend wegrennen. Of zich uit het raam storten. Alleen mijn bedrog kan worden bemind.’[5]

Deze uitspraken hebben een ontluisterend effect, het lijkt wel alsof Grunberg zich open stelt aan zijn lezers. Buelens denkt ook dat deze uitspraken Grunberg de vrijheid kunnen geven om mensen toe te spreken. Eén ding is echter duidelijk en dat is dat onze aandacht nooit zal verslappen bij de teksten en romans van Grunberg.

Buelens spreekt over het publieke karakter dat een uitspraak van Grunberg in zich heeft. Daarmee bedoelt hij dat de uitspraken het publieke imago van de schrijver kunnen bevestigen. Het contact tussen de lezer en de schrijver wordt door deze uitspraken dynamischer. Deze uitspraken hebben echter ook een retorisch effect. Ze zijn namelijk soms gericht tot bepaalde mensen, zowel voor mensen uit zijn eigen privé leven als bekende mensen. Deze laatste categorie komt vaak voor in zijn Voetnoten. De discussie over de rol van Zwarte Piet is niet nieuw en ook Grunberg bemoeide zich hier mee in zijn dagelijkse stukjes in De Volkskrant. Op de vraag waarom Zwarte Piet moest worden afgeschaft, haalde hij direct de Tweede Wereldoorlog erbij en vergeleek hij Zwarte Piet met Kurt Waldheim, een Oostenrijkse oorlogsmisdadiger:

 ‘Zwarte Piet heeft geen oorlogsmisdaad begaan, maar de reacties doen aan de kwestie-Waldheim herinneren: ze moeten met hun poten van onze Zwarte Piet afblijven. [..] Overigens is een land waar Zwarte Piet wel en Geert Wilders niet wordt bestreden door en door hypocriet.’[6]

De lezer blijft geboeid door zulke uitspraken, maar het maakt het tegelijkertijd voor ons lastiger om te zien of Grunberg wel degelijk de begrippen als authenticiteit, echtheid en geloofwaardigheid terug in de literatuur wil brengen, zoals Vaessens heeft besproken in zijn artikel.

Grunberg vindt de romanschrijver iemand die zijn liefde voor de waarheid boven zijn liefde voor mensen stelt.[7] Voor het maandblad Amnesty international schreef Grunberg ook bijzonder ernstige stukken om de waarheid van de mensheid te beschrijven. De uitspraken die hij hier maakt zijn paradoxaal, aan de ene kant wil hij het recht van de mens beschermen, namelijk volgens hem het recht te zijn wie hij wil zijn, maar aan de andere kant beschrijft hij voornamelijk alleen gebeurtenissen waar de mens zijn echte identiteit niet kan laten zien, zoals in een oorlog het geval is. De situaties zijn altijd hopeloos en de personages zijn antihelden waar wij enerzijds medelijden mee krijgen, maar anderzijds moeten wij er ook niets van hebben.

Buelens meent dus een soort geloof in de mogelijkheid tot realisme in het werk van Grunberg te zien. Hij maakt daarbij een onderscheid tussen de wereld van de roman en de echte wereld. Volgens Buelens is de echte werkelijkheid die Grunberg via uitspraken probeert over te brengen eentje van chaos en toeval. Daartegenover staat de creatie van de romanwereld die bij Grunberg geordend en verbonden overkomt. De auteur probeert daarin een wereld te scheppen die de lezer geloofwaardig moet vinden. Maar hoe kunnen wij het verhaal geloofwaardig vinden als er absurdistische dingen gebeuren? De schrijver neemt daarin een ironische positie in, omdat hij de lezer in de maling kan nemen. Wij kunnen de uitspraken in de wereld van het personage of de verteller voor waarheid aannemen, maar door de terugkerende verwarring die de roman met zich meebrengt, is het voor de lezer nooit duidelijk of deze uitspraken wel waarheidsgetrouw zijn. De zoektocht naar de waarheid achter de oneliners van Grunberg is dan ook lastig. Ze zijn contextueel in relatie tot de lezers en wat zij geloven wat de echte werkelijkheid van de roman is.

Grunbergs project om meer te schrijven over de echte werkelijkheid, heeft te maken met de drang om ethisch te schrijven. Wat waar is, moet dus geschreven worden. Daarbij maakt hij volgens Buelens geen onderscheid tussen wat hij over zichzelf zegt en wat hij over bestaande of over fictieve mensen zegt. Uiteraard is er dan ook nog het onderscheid tussen de uitspraken die personages maken en uitspraken van de vertelinstantie (Buelens, 2010). Tot de eerste categorie behoren volgens Buelens oneliners die in hun uitzinnigheid een personage typeren, maar het kan dus ook zijn dat ze van de auteur zelf zijn. Het is en blijft een lastige kwestie en de mogelijkheid om een onderscheid te maken tussen de twee is onmogelijk.

De hoeveelheid oneliners is sinds het debuut van Arnon Grunberg alleen maar toegenomen. Dit heeft als effect dat Grunberg een eigentijdse houding heeft betreffende de realiteit. Niet altijd komt de waarheid naar voren, maar wel de noodzaak om de waarheid te onderzoeken met behulp van fictie. Buelens vindt de oneliners een soort aanval en tegelijkertijd een verdediging. De schrijver gaat op en neer om de lezer te verpletteren zodat zij bijna de snelheid van het plot niet meer bij kan benen. Hij zet de oneliners dus in om een soort whatever houding te geven.

Zowel Thomas Vaessens als Geert Buelens schrijven tegen het clichébeeld van Arnon Grunberg. Vaessens merkt op dat het journalistieke werk van Grunberg in dienst staat van zijn romans en daarmee aansluit op de trend waarbij steeds vaker de roman een soort samenwerkingsverband aangaat met de actualiteit. Geert Buelens richtte zich op de zinnen van de schrijver en kwam tot de conclusie dat Grunberg ten onrechte een ironisch schrijver wordt genoemd. Daarnaast demonstreerde Buelens Grunbergs missie om de waarheid te beschrijven. De heldere analyse van Vaessens sluit hierbij aan door uitgebreid in te gaan op het feit dat Grunberg steeds meer onder de mensen te vinden is. Beiden merkten op dat Grunberg voorbij het postmodernisme gaat en daar zelfs een soort missie van heeft gemaakt door op zoek te gaan naar begrippen als echtheid en authenticiteit. De artikelen dienden voor het symposium De wereld als poppenkast en zijn daarom te klein om diepgaandere analyses te geven. Buelens was bijvoorbeeld niet in staat door de geringe ruimte een uitgebreide analyse te geven van een oneliner.

We zagen dat het lijkt alsof Grunberg zich uitspreekt voor een schrijverschap dat inspeelt op de maatschappelijke en politieke actualiteit. Met deze ontwikkeling zien we dat de schrijver belang heeft om te schrijven over wat er gebeurt in de maatschappij en tegelijkertijd lijkt hij daarmee betrokken te zijn bij zijn lezers. Grunberg haalt onderwerpen aan in zijn teksten die mensen belangrijk vinden of die ze aan het denken zetten. Daarmee vergaart hij een rol in het publieke debat. Door Grunbergs zoektocht naar de betekenis van de werkelijkheid neemt hij ook een rol in als publieke intellectueel. Hij doet uitspraken over zaken zoals de verhouding tussen de literatuur en het publiek. Deze uitspraken functioneren om te lezer scherp te houden en daarmee behoudt hij tegelijkertijd de aandacht. In de komende blogposts wil ik meer onderzoek doen over deze kwesties en wordt er een bredere analyse gegeven over Grunbergs rol in het publieke debat en als publieke intellectueel.

Bronnen
Buelens, G. (2010). Aforismen na Auschwitz. Over de ironie, ernst en overtuigingskracht van Arnon Grunberg en Marek van der Jagt. In J. G. (red), Het leven volgens Arnon Grunberg. De wereld als poppenkast (pp. 13-39). Klement/ Pelickmans.

[1] Citaat van Arnon Grunberg in de Humo, 6 november 2007

[2] Citaat van Arnon Grunberg in de Humo, 19 juli 2005

[3] In:  Arnon Grunberg, De troost van de slapstick: essay. (1998).  Amsterdam. Nijgh & Van Ditmar. P. 119.

[4] In: Arnon Grunberg, Onze oom (2008). Amsterdam.  Lebowski. P. 593-594

[5] In: Arnon Grunberg, Kamermeisjes & Soldaten (2009), pp. 8

[6] Voetnoot, in: De Volkskrant. 25 oktober 2013

[7] In: Arnon Grunberg, ‘Grunberg helpt’, Vrij Nederland, 18 april 2009. pp 64.

Reacties

One comment on “Waarheid is net een toverbal die van kleur verandert #3”
  1. annaberg schreef:

    Ik lees nog bijna uitsluitend Engelse romans. De Nederlandse kunnen me niet meer bekoren, ondanks recensies als deze.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s