Nostalgie is het onvermogen echt vooruit te kijken

‘Verandering behoort tot de essentie van de mens, meent schrijver Mohsin Hamid. Als we dat accepteren, kunnen we van de toekomst gaan dromen, ongehinderd door angst en nostalgie.’

Soms stuit je op interviews dat het waard zijn om te delen, zo ook het interview over de mens en transformatie van schrijver Joost de Vries met schrijver Mohsin Hamid (1971) in De Groene Amsterdammer. Hamid groeide op in Pakistan en studeerde onder andere aan de universiteit van Harvard. In 2001 debuteerde hij met de roman Moth Smoke, werd hij genomineerd voor de PEN/Hemingway Award en won hij de Betty Trask Award voor het beste debuut. In het Nederlands verscheen zijn tweede roman, De val van een fundamentalist (2007). Het is een klassiek drama waarin Hamid liefde en verval in een modern verhaal heeft verweven. In zijn derde roman, Hoe word je stinkend rijk in het nieuwe Azië (2013), probeert een naamloze held rijkdom te vergaren door zich te richten op de verkoop van water, een steeds schaarser wordend goed. Deze roman werd goed onthaald. Naast romans schrijft Hamid voor The New York Times en The Guardian. 

Dit jaar verscheen Exit West, een liefdesverhaal in tijden van migratie. Nadia en Saïd ontmoeten elkaar in een stad aan de vooravond van een burgeroorlog. Ze worden verliefd en willen graag een veilig onderkomen. Dan horen ze over deuren die je naar een veilige plaats in het Westen leiden. Dit kan alleen tegen betaling. Nadia en Saïd zien geen andere mogelijkheid en besluiten over de drempel te stappen, richting een onbekende wereld.

De Vries begint met een analyse van het oeuvre van Hamid. Vaste lezers weten dat Hamids oeuvre politieke invloeden heeft. Hij heeft geschreven over de twee vliegtuigen die in het World Trade Center boorden en de reactie van een Pakistaanse jongen die ziet dat de statuscultuur van de VS door deze gebeurtenis is aangetast. Ook schreef Hamid over de loze beloften van grote miljonairs en hoe daardoor de sociale cohesie in traditionele landen afbreekt. In de essaybundel Discontent and its Civilizations (2014) schreef Hamid over de ‘gewortelde’ identiteit en hoe het is om in een wereld vol met zelfmoordaanslagen te leven. En zijn nieuwe roman Exit West gaat over een burgeroorlog en de vluchtelingencrisis. De manier waarop Hamid deze twee thema’s in zijn roman heeft verwerkt, is echter nieuw:

‘Nadia en Saïd springen over de wereld, van Londen naar San Francisco, van een grachtenhuis in Amsterdam naar vijfsterrenhotels in Dubai. Het maakt het boek niet alleen magisch-realistisch, maar vooral romantisch, of tragisch, omdat Exit West vooral lijkt te gaan over hoe moeilijk het is je menselijkheid te behouden in tijden van oorlog en migratie.’

Het idee om zijn personages door een deur te laten lopen om naar een nieuwe wereld te gaan, komt van de gedachte dat we steeds meer en meer in een tijd leven waarin ‘onze technologische realiteit onze fysieke realiteit in elkaar doet storten’. Hamid zag bijvoorbeeld jongeren in Pakistan die alles weten van een dj in Rotterdam en die zich kleden alsof ze in Brooklyn zijn geboren: ‘wat nu als ik een roman schrijf waarin er geen technologische schermen zijn, maar echte schermen, waar je doorheen kunt stappen?’

De roman draait om metamorfose, net zoals migratie. Hamid benadrukt echter dat migratie je dwingt om jezelf opnieuw uit te vinden en dat je niets tegen die verandering kan doen. Hij legt uit dat wanneer we geconfronteerd worden met een nieuw bestaan op een onbekende plek, dan kunnen we kiezen om die nieuwe toekomst te omarmen, of proberen vast te houden aan het verleden dat we al kennen. Bovendien krijgen vluchtelingen te maken met een ander systeem. Ze hebben een idee van wie ze zijn en komen vervolgens in een wereld terecht waar al die dingen er niet meer toe doen: ‘Opeens gaat het over je paspoort, je geboorteplek. Hoe blijf je menselijk, hoe blijft je idee van zelf overeind?’

In Discontent and its Civilizations (2014) schrijft Hamid dat nostalgie een politieke kracht is geworden. De Vries vraagt waarom dat nu meer dan ooit geldt. Hamid antwoordt dat dit alles te maken heeft met dat we steeds ouder worden. Oude mensen staan anders in het leven en Hamid meent dat ‘we moeten erkennen dat vergrijzing onherroepelijk zorgt voor een morele verandering in de maatschappij. Het verandert onze perspectieven. Het verandert onze durf om naar de toekomst te kijken, en het verandert onze weerbaarheid om met veranderingen om te gaan. Het zorgt ervoor dat we liever terugkijken naar het verleden.’ Daarnaast leven we in een tijd waarin veranderingen steeds sneller plaatsvinden. Een belangrijke vraag is volgens Hamid hoe we die veranderingen verdragen. We denken wellicht te weinig na of het ons wel lukt om ons aan te passen aan de snelle technologische vooruitgang, denkt Hamid.

‘Als je je afvraagt waarom over de hele wereld mensen zo boos en zo bang zijn, moet je misschien in deze hoek kijken. Het menselijk brein is zo afgesteld dat we negatieve informatie als veel belangrijker beschouwen dan positieve informatie (..)  Je kunt elke dag van het jaar over straat lopen, mensen zeggen hallo, je ziet iets leuks in de etalage, prima. Die dagen vergeet je. Maar die ene dag per jaar dat iemand op die straat ineens boos tegen je doet, iets obsceens zegt, iets racistisch, is de dag die je nog jaren bijblijft.’

De rol die media en technologie hierin spelen, is groot. Hamid legt uit dat er vooral nadruk wordt gelegd op geweld, terreur, hongersnood, racisme, seksisme etc., maar de feiten zijn anders. Het percentage mensen dat bijvoorbeeld sterft door honger of geweld neemt al eeuwen af en toch hebben we het idee dat we omringd zijn door oorlog en geweld. Het is dan moeilijk om een positieve toekomst voor ons te zien, legt Hamid verder uit: ‘Nostalgie is voor mij het onvermogen echt vooruit te kijken.’ Daarbij moet je ook aan IS denken. IS biedt jongeren een vorm van nostalgie, naar die van 1300 jaar geleden. De jongens die zich bij IS aansluiten kunnen geen positieve toekomst zien en dus verzinnen ze een verleden om in te leven, meent Hamid.

Technologie kan veel oplossen, maar we moeten de toekomst niet in de handen van technologen overlaten, vindt Hamid. Er is dan geen enkele garantie dat het een morele toekomst is. Denk maar eens aan de hoeveelheid apps die op de markt zijn: je raakt eraan verslaaft. Willen we de menselijkheid weer in balans krijgen, dan moeten we volgens Hamid altijd de vraag blijven stellen wie en wat de mens is:

‘We worden ouder, onze levens veranderen, we gaan dood. Dat zijn misschien niet dingen waar we de hele dag over na willen denken, maar het is wel de essentie van wat het is om een mens te zijn: verandering en vergankelijkheid. Metamorfose. Als we weer accepteren dat verandering het meest menselijke is dat er bestaat, dan accepteren we veranderingen in ons leven en in onze maatschappij. Dan hoeven we niet permanent bang te zijn voor de toekomst. Want hoe nostalgisch je ook bent, iedereen weet dat elke toekomst gelijk staat aan verandering.’

Lees het hele interview van Joost de Vries met Mohsin Hamid op De Groene Amsterdammer.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s